Yoshlar orasida huquqiy savodxonlikni oshirishda huquqiy ta'lim-tarbiya va targ'ibotning ahamiyati

Quvonchbek Usmonov
Саралаш

O’zbekiston Respublikasi o’z Mustaqilligining dastlabki kunlaridan boshlab yosh avlodning barkamolligi, mustaqil fikrli va mas’uliyatli bo’lishi hamda milliy istiqlolni qadrlash, milliy qadriyatlarga chuqur hurmat, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, jismonan va ma’nan sog’lom bo’lishi uchun bir qator tizimli ishlarni amalga oshirdi. Shu bilan birga, ularning haq-huquqlari, qonuniy manfaatlarining himoyasini ta’minlash maqsadida huquqiy asoslar ham yaratildi.

Yoshlar qatlami deganda, dunyoning turli mamlakatlarida turli yoshdagi fuqarolar tushuniladi. Masalan, AQSh va Yaponiyada 13–14 yoshdan 29-30 yoshgacha bo’lgan shaxslar yoshlar hisoblansa, Bolgariyada 15 yoshdan 29 yoshgacha, Rossiyada 15 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan shaxslar yoshlar toifasiga kiradi. Germaniyada “kichik yoshdagi yoshlar” 14-18 yosh hamda “katta yoshdagi yoshlar” 18-27 yoshga bo‘linadi[1]. O’zbekiston Respublikasida esa 14 yoshga to’lgan va 30 yoshdan oshmagan shaxslar yoshlar toifasini tashkil etishi O’zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati to’g’risida”gi Qonunining 3-moddasida belgilab qo’yilgan. Shu o’rinda ta’kidlash joizki, 2016-yilning 14-sentabrida qabul qilingan ushbu qonun yoshlarga oid davlat siyosatining asosiy yo’nalishlarini belgilab berdi (5-modda)[2]. Bu yo’nalishlar ichida yoshlarni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalash; ularning huquqiy ongi va madaniyati darajasini yuksaltirish kabilar ham mavjud. Yoshlarning haq-huquqlari ta’minlanishi uchun nafaqat davlat organlarining kafolati, balki yoshlarning huquqiy ongi va madaniyati darajasi ham katta ahamiyatga ega. Yuridik fanlari nomzodi, dotsent N. Saburov fikricha, “huquqiy ong – bu ijtimoiy ongning shakllaridan biri bo’lib, kishilarda huquqqa, qonunchilikka, huquq-tartibotga va boshqa huquqiy hodisalarga nisbatan bo’lgan g’oyalar, his-tuyg’ular, tasavvurlar yig’indisidir”[3]. Huquqiy madaniyat uchun huquqiy ong zaruriy element ekanligini hisobga olgan holda shuni e’tirof etish kerakki, huquqiy ong bo’lishi uchun avvalo huquqiy savodxonlik juda zarurdir. Huquqiy savodxonlik fazilati shaxs – jamiyat –davlat munosabatlariga muhim ta’sir ko’rsatadi, hayotda mehnat faoliyatida yoki boshqa bir sohada yuzaga keladigan muammolarni adolatli va xolis hal qilish imkonini beradi[4]. Yuridik adabiyotlarda huquqiy savodxonlik tushunchasiga yakdil ta’rif berilmagan bo’lsa-da, ulardan quyidagicha tushuncha hosil qilish mumkin: huquqiy savodxonlik – bu yuridik matnlardagi atamalarni tushunish, ulardan umumiy xulosalar chiqarish va bu bilimlarni amaliyotda qo’llay olish qobilayatidir. Xorijiy yuridik adabiyotlar ham shunga yaqin mazmunni ifodalaydi, ya’ni shaxsning o’z huquq va majburiyatlarini tanishi, qaysi holatlar yuridik nizo ekanligini bilishi va ularga qonuniy yechim topa olishi, huquqiy axborotni qayerdan topishni, yuridik yordamni qayerdan va qanday qilib olishni, qonunchilik tizimida qaysi choralar borligini hamda protsessual tartibni bilishi huquqiy savodxonlik belgilari hisoblanadi[5].

Yoshlar orasida huquqiy savodxonlikning pastligi nafaqat, ularning o’zlari uchun, balki jamiyat va davlat uchun ham zararlidir. Huquqiy savodxonlikning yetarli emasligi yoshlarning o’z huquqlaridan to’laqonli foydalana olmasliklariga, majburiyatlaridan bexabar qolishlariga sabab bo’ladi. Majburiyatlardan bexabarlik yoki harakatlarining huquqiy oqibatini anglamaslik bugungi kunda yoshlar orasida huquqbuzarliklarning sodir bo’lishiga sabab bo’lmoqda. Biz huquqiy-demokratik davlat qurishni oldimizga maqsad qilgan ekanmiz, buning uchun huquqiy ongi va madaniyati yuksak yoshlar hal qiluvchi rol o’ynaydi. Bunga esa huquqiy savodxonlikni oshiribgina erishishimiz mumkin. Qisqasini aytganda, “Faqat chuqur o’ylangan va tezkor davlat siyosatigina yoshlarning huquqiy madaniyatini ko’tara oladi va ularning huquqiy ongi darajasini yuksaltirishga yordam beradi”[6].

Yoshlarning huquqiy savodxonligini oshirish yo’lida Mustaqillik davrida qator tadrijiy islohotlar amalga oshirildi. Yuqorida ta’kidlanganidek, yoshlarning huquqiy savodxonligini oshirish maqsadida bir qancha qonun va qonunosti hujjatlari qabul qilindi. Bular sirasiga “Yoshlarga oid davlat siyosati to’g’risida”gi Qonun, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish Milliy dasturi”, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarga oid davlat siyosati samaradorligini oshirish va O’zbekiston Yoshlar Ittifoqi faoliyatini qo’llab-quvvatlash to’g’risida”gi hamda “O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o’rganishni tashkil etish to’g’risida”gi Farmonlari, Vazirlar Mahkamasining “Yoshlarning huquqiy ta’limini takomillashtirish kompleks dasturi to’g’risida”gi Qarori kabilarni kiritish joiz. Bu qonun hujjatlarining ijrosi sifatida qator amaliy ishlar qilinmoqda. Masalan, Adliya vazirligi huzurida 2009-yilda tashkil etilgan yosh huquqshunoslardan iborat “Huquqiy targ’ibot guruhi” faoliyati e’tirofga loyiq. Ma’lumot o’rnida keltirish joizki, shu paytgacha bu targ’ibot guruhi respublikamizning 70dan ortiq tumanlariga borib, 62 mingdan ortiq yoshlar bilan uchrashuvlar o’tkazdi, ularning huquqiy savodxonligini oshirishga katta hissa qo’shdi. Shu bilan birga, har yili o’tkazib kelinayotgan “Siz qonunni bilasizmi?”, “Huquq bilimdonlari” kabi ko’rik tanlovlar, fan olimpiadalari ham yoshlarning huquqiy savodxonlikni oshirishga bo’lgan qiziqishlariga sabab bo’lmoqda. Yangi qabul qilinayotgan qonunlarning yoshlar hayotiga ta’siri katta, albatta. Ularning bu qonunlar haqida axborot olishlari, undagi normalarga tushuntirishlar talab qilish huquqi ham qonunan mustahkamlangan[7].

Bu borada olib borilayotgan islohotlarning yanada samarali bo’lishi ko’p jihatdan chuqur o’ylanganligi va tizimliligiga bog’liqdir. Shuni e’tiborga olgan holda biz yoshlar orasida huquqiy savodxonlikni oshirish masalasi bo’yicha bir qancha takliflarni bildirmoqchimiz.

o Avvalo, shunga e’tibor qaratish kerakki, yetarli huquqiy ta’lim-tarbiyagina huquqiy savodxonlikka olib boradi. Shu boisdan, pedagogika oliygohlarida “huquqshunoslik pedagogikasi” fakultetlarini tashkil etish maqsadga muvofiq bo’lgan bo’lar edi. O’z navbatida esa, umumiy o’rta ta’lim va oliy ta’lim muassasalarida “Huquqshunoslik” fani dars soatlarini optimal darajada ko’paytirish ham lozim. “Huquqshunoslik” faniga ixtisoslashtirilgan sinflarning bo’lishi ham foydali bo’ladi.

o Huquqiy ta’lim-tarbiyani maktabgacha ta’lim muassasasidan boshlash samarali bo’ladi, degan fikrdamiz. Zero, bu yoshdan boshlab bolalarga konstitutsiya, qonun, fuqarolik, huquq, majburiyat kabi tushunchalarni singdirish lozim. Huquqiy ta’limning bunday izchilligi shunisi bilan ahamiyatliki, bunda doimiy auditoriya mavjud bo’lib, huquqiy savodxonlikka erishishning tadrijiyligi ta’minlanadi.

o Shu qatorda, yoshlarning huquqiy ta’lim-tarbiyasini rivojlantirishning hududiy dasturlarini yaratish davri keldi, deb hisoblaymiz. Viloyat va tumanlar miqyosidagi, o’ziga xos dasturlarning bo’lishi yoshlar orasida huquqiy savodxonlik ko’lamining oshishiga olib keladi, degan fikrdamiz. Masalan, “Yosh huquqshunos” nomli tuman hokimi mukofoti, “Konstitutsiya bilimdonlari” nomli viloyat hokimi kubogi kabi yangicha tadbirlar yoshlar orasida huquqiy bilimlarga qiziqishning yanada oshishiga olib kelishi mumkin.

o Keyingi taklifimiz shundan iboratki, yoshlarning huquqiy savodxonligini oshirishga “davlat – ota-ona – maktab – huquqni muhofaza qiluvchi organlar” tizimini joriy qilish lozim. Bunda davlat joylarda shart-sharoit yaratib bersa, o’quv muassalari tadbirlarni tashkillashtiradi va ota-onalar bolalarni jalb qilishadi. Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning xodimlari esa tizimli tarzda yoshlarni o’z huquqlarini himoya qilishda kerak bo’ladigan huquqiy bilimlar bilan tanishtirib boradilar. Bu tadbirlar suhbat, munozara, taqdimotlar, filmlar namoyish qilish kabi ko’rinishlarda o’tkazilishii mumkin.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, yoshlardagi yuqori huquqiy savodxonlik demokratik-huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu qatorda, bugungi islohotlarning mohiyatini tushunishda, ularni amalga oshirishda yoshlarning yanada faol ishtirokini ta’minlaydi. Bu darajaga esa tizimli va doimiy huquqiy tarbiya orqali erishish mumkin.

[1] http://uza.uz/uz/society/yoshlarga-oid-davlat-siyosatining-huquqiy-asosi-21-09-2016

[2] O’zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati to’g’risida”gi Qonuni// “Xalq so’zi”: 15.09.2016dagi №182 (6617)-son

[3] Saburov N., Saydullayev Sh. Davlat va huquq nazariyasi / O’quv qo’llanma. – Toshkent: TDYI, 2011. 74-bet.

[4] Amirov Z. “Huquqiy xabardorlikni oshirish huquqiy ong va madaniyatni yuksaltirish vositasi sifatida” // Jamiyat va boshqaruv –2015. №3

[5] http://www.srdlawnotes.com/2016/03/legal-literary-and-objects-of-legal.html

[6] http://e-notabene.ru/pp/article_11130.html

[7] O’zbekiston Respublikasining “Huquuqiy axborotni tarqatish va undan foydalanishni ta’minlash to’g’risida”gi Qonuni, 13-, 21- moddalar // http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=3329163

2.75 / 23

  • Ҳакамлар баҳоси
    2.75 / 23
  • Блогерлар баҳоси
    4.13 / 1
  • Муштарийлар баҳоси
    4.34 / 2

Ушбу блогпост учун овоз бериш муддати тугаган

2 Бахтиёр Шералиев 18/04, 05:59

Mavzu albatta dolrzarb, lekin uning yoritilishiga yondashuv nihoyatda pirimitiv va eskicha! Muallifda mavzu bo’yicha shaxsiy fikr va g’oya deyarli ko’zga tashlanmagan. Bildirilgan takliflar nihoyatda umumiy va ularning hozirda shundoq ham yetarlicha analoglari mavjud.

3 Расул Кушербаев 22/04, 00:12

Ilmiy yo'nalishdagi maqolalar omma e'tiborini doim ham tortavermaydi. Blogerni ishi qo'ldan kelsa ilmiylikni ommaviy xalqchil tilda, muhimi zeriktirmaydigan usulda masalani havola etish kerak.

2 Давронбек Тожиалиев 23/04, 21:53
2 Мақсуд Саломов 24/04, 09:17
2.5 Қаҳрамон Асланов 26/04, 14:00
3 Олимжон Солижон ўғли 26/04, 20:46
2 Адҳам Отажонов 28/04, 09:37
1.5 Мансур Тангишов 29/04, 18:10

Бу блог илмий анжуманларда чоп этиладиган қалин китоблардан ўрин оладиган, маълум бир қолипга солинган илмий тезис аслида. Гарчи унда таҳлил, ечим сифатида таклифлар берилган бўлсада, блог сифатида ўқимишли эмас. Муаллифнинг ўз фикри деярли сезилмайди. Муаллифга ушбу блогни илмий анжуманга топширишни ва чемпионатга оммабоп жанрда, лқизиқарли бўлган, шаклни ҳам тегишли хатбошиларда алоҳида номлар билан атаган ҳолда ёзишни тавсия қиламан.

2.5 Музаффар Назаров 29/04, 18:34
2 Тўлқин Юсупов 05/05, 23:39
3 Иноят Садикова 09/05, 21:27

- sarlavhadan boshlasam: huquqiy savodhonlik kattalarda ham yuqori emas. Aynan bu mavzuda barcha yoshdagi fuqarolarga yuzlanish muhim - misollar va "JON" yetishmagan

2 Умид Гафуров 12/05, 00:43
2 Ботиржон Шерматов 12/05, 15:28

Камрок олиб-кочиш керак.

1 Маҳсуджон Асқаров 12/05, 17:32
2 Шерзод Шерматов 14/05, 01:12
2 Саид-Абдулазиз Юсупов 16/05, 02:13
2 Беҳзод Қобулов 16/05, 14:10

Мақола ҳамиша долзарблигини йўқотмайдиган мавзуда. Лекин, услуб чатоқ. Илмий конференция материалларини ўқигандек бўлдим...

1 Нигора Умарова 19/05, 18:33
3 Нодир Закиров 20/05, 22:08
3 Абдумалик Носиров 21/05, 00:05
2.5 Мубашшир Аҳмад 21/05, 08:40
2 Уйғун Ғафуров 21/05, 17:49
3 Шунқор Чориев 21/05, 21:07
Фикр билдириш учун рўйхатдан ўтинг
1 та фикр